GLP-1 kullanırken su içmek: iştah azalınca ne değişir

Az yediğin günlerde yemekten gelen su da azalır; bulantı, kusma ya da ishal olduğunda üstüne bir de sıvı kaybı biner. Resmi ürün bilgisi, mide-bağırsak yan etkilerinin sıvı kaybına yol açabileceğini açıkça yazıyor. Susamayı beklemek yerine suyu günün sabit anlarına bağlamak, bu dönemde en işe yarayan davranış oluyor.

Bu yazı su içme alışkanlığı üzerine bir davranış yazısıdır. Tıbbi tavsiye değildir. Tedavinle ve yan etkilerle ilgili her soru için hekimine ya da eczacına danış.

Ada Serra, davranış hattı yazarı ve Gila Podcast sunucusu — Yayın yönetmeni: Sezen Soykut

---

Kısaca

• Gün içinde aldığın sıvının bir kısmı tabaktan gelir. İştah azalınca o pay da küçülür.
• Bulantı, ishal ve kusma bu ilaçlarda sık görülen yan etkiler; resmi ürün bilgisi bunların sıvı kaybına yol açabileceğini yazıyor.
• Çay da sıvı sayılır. Ama suyu yalnızca çay saatine bağlarsan, çay olmayan saatler boş kalır.
• Niyet yetmez; suyu görünür bir yere koymak ve sabit bir âna bağlamak daha çok işe yarar.
• Kusma ya da ishal sürüyorsa bunu bekletme, hekimine ya da eczacına söyle.

---

Az yiyince sudan da az alıyorsun

Su denince aklımıza bardak gelir. Oysa günlük sıvının bir kısmı yemekten gelir. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) toplam su alımını tanımlarken içme suyunu, her türlü içeceği ve yiyeceklerin içindeki nemi birlikte sayıyor [1]. Sofradaki çorba, cacık, domates, karpuz, yoğurt; hepsi o hesaba giriyor.

İştahın azaldığı haftalarda tabak küçülüyor ve bu payın bir kısmı sessizce gidiyor. Kimse "bugün yemekten gelen sudan eksik kaldım" diye düşünmüyor. Bardağı hatırlatan öğünler seyrekleşince su da kendiliğinden geri planda kalıyor. Sorun burada: az yemek, fark etmeden az içmeye de dönüşebiliyor.

Genel bir çerçeve olsun diye: Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER), 14 yaş ve üzeri için günlük toplam sıvıyı kadınlarda 2000 mL, erkeklerde 2500 mL olarak veriyor [2]. Bu rakam EFSA'nın genel yetişkin değerinden geliyor [1] ve GLP-1 kullananlara özel bir hedef değil; bu kaynaklarda ilaç kullananlar için ayrıca belirlenmiş bir miktar geçmiyor. İçinde yemekten gelen su da var.

Bulantı, kusma, ishal: sıvı kaybı nereden geliyor

Bu ilaçlarda en sık bildirilen yan etkiler mide-bağırsak tarafında. Türkiye'de semaglutid içeren bir ilacın TİTCK onaylı Kısa Ürün Bilgisi (KÜB), klinik çalışmalarda en sık bildirilen advers reaksiyonların "bulantı (çok yaygın), diyare (çok yaygın) ve kusma (yaygın)" olduğunu yazıyor. Aynı belgeye göre 0,5 mg ve 1 mg dozlarda hastaların sırasıyla yüzde 17 ve yüzde 19,9'unda bulantı, yüzde 12,2 ve 13,3'ünde diyare, yüzde 6,4 ve 8,4'ünde kusma görülmüş; "Çoğu olay hafif ila orta şiddetli ve kısa sürelidir." [3] Bu oranlar o ürünün kendi klinik çalışmalarına ait; başka bir ilaç ya da doz için rakamlar farklı olabilir.

Bağlantı da aynı belgede duruyor. KÜB'ün özel uyarılar bölümünde şu cümle var: "Mide bulantısı, kusma ve diyare böbreklerin işlevinde bir bozulmaya neden olabilen dehidratasyona yol açabileceği için bu durum böbrek fonksiyon bozukluğu olan hastaları tedavi ederken dikkate alınmalıdır." [3]

Avrupa İlaç Ajansı'nın (EMA) ürün bilgisi de aynı zinciri kuruyor: bulantı, kusma ve ishal dehidratasyona yol açabilir, bu da nadir durumlarda böbrek işlevinin kötüleşmesine götürebilir; hastalara bu risk anlatılmalı ve sıvı kaybından kaçınmak için önlem almaları söylenmeli [4].

Burada dikkat edilecek nokta şu: belgeler "ilaç seni susuz bırakır" demiyor. Söyledikleri, sık görülen mide-bağırsak yan etkilerinin sıvı kaybına yol açabileceği. Yani az yemenin yanına bir de aktif kayıp eklendiğinde durum değişiyor. Doz ve yan etkiyle ilgili her soru hekiminin ya da eczacının.

İshal ya da kusma olduğunda

ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri'ne bağlı NIDDK'nın ishal sayfası iki cümleyle özetliyor: ishal olduğunda kaybedilen sıvıyı ve elektrolitleri yerine koymak gerekiyor; bunun için bol su ve et suyu ya da sporcu içecekleri gibi elektrolit içeren sıvılar içilmeli [5].

Bizim mutfakta bunun karşılığı çoğu zaman sıcak bir kâse çorba ya da et suyu. Midenin bir şey kaldırmadığı günlerde neyi ne kadar içebileceğini hekimine ya da eczacına sormak da bu planın parçası.

Ama bu bir evde idare etme planı değil. Kusma ya da ishal sürüyorsa, hiçbir şey tutamıyorsan ya da her zamankinden farklı hissediyorsan bekleme; hekimine ya da eczacına söyle. Ürün bilgisindeki böbrek uyarısı da hekimin tedavi ederken bunu dikkate alması için yazılmış [3].

Çay da sıvı, ama tek saat o olmasın

Türkiye'de gün çayla bölünür: sabah kahvaltıda, öğleden sonra işte, akşam sofradan sonra, misafir geldiğinde. EFSA'nın tanımına göre çay da içecektir ve toplam sıvıya girer [1]. Yani "çay saymaz" demek doğru değil.

Davranış açısından mesele başka. Suyu sadece çayla düşünürsen, çayın olmadığı saatler boş kalıyor: sabah evden çıkış, öğle yemeği, yürüyüş sonrası, yatmadan önce. Çay güçlü bir tetikleyici, onu kullan: her ince belli bardağın yanına bir bardak su koy. Ama suya çaydan bağımsız, kendi anlarını da ver.

Niyet değil düzen: suyu güne oturtmak

BJ Fogg'un davranış modeli tek cümleyle şunu söylüyor: "Davranış; motivasyon, yapabilirlik ve bir tetikleyici aynı anda bir araya geldiğinde olur." Davranış gerçekleşmiyorsa, bu üçünden en az biri eksiktir [6].

İştahın sessizleştiği haftalarda motivasyona yaslanmak zor. O yüzden diğer iki ayağa yüklen: kolaylaştır ve tetikleyici koy.

Peter Gollwitzer'in 1999'daki çalışması, "şu durum olduğunda şunu yapacağım" biçimindeki planların, davranışın kontrolünü önceden seçilmiş durumlara devrettiğini ve o durum geldiğinde tepkinin kendiliğinden başladığını anlatıyor [7]. Su için bu, "daha çok içeceğim" yerine şöyle cümleler demek:

• Sabah: Çaydanlığı ocağa koyduğumda bir bardak su içeceğim.
• Doz günü: İlacımı aldığımda bir bardak su doldurup bitireceğim.
• Öğle: Tabağım masaya geldiğinde yanında su olacak.
• Akşam: Akşam çayı demlenirken bir bardak su içeceğim.
• Dışarıda: Evden çıkarken şişeyi çantaya koyacağım.

Kolaylaştırmak için de: çizgili bir şişe ya da sürahi masada, gözünün önünde dursun. Yazın yazlıkta ya da memlekette düzen dağılır; sürahi yine sofraya konur. Misafirlikte çayın yanına bir bardak su istemek de tuhaf kaçmaz.

Kendi tahminini hesaplamak

Genel bir başlangıç noktası istersen Gila'nın su ihtiyacı hesaplayıcısı kilona, yaşına, cinsiyetine, hareket düzeyine, iklime ve bildirdiğin mide-bağırsak belirtisine (bulantı, kusma, ishal, kabızlık) göre pratik bir tahmin veriyor. Hangi ilacı seçtiğin rakamı değiştirmiyor; yalnızca açıklama metnini ve bir uyarı notunu gösteriyor. Çıkan sayı tıbbi bir öneri değil, bir tahmin; senin için doğru miktarı hekiminle konuş.

Gila uygulamasında suyu gün içinde kaydedebilirsin; birkaç hafta sonra hangi günlerin eksik kaldığını kendi kaydında görürsün. Randevuya giderken yanına alacağın not da hazır olur.

---

Okumaya devam et

• GLP-1 kullanırken dışarıda yemek: sofra, ikram, restoran
• GLP-1 ile seyahat: kalemi korumak, rutini bırakmamak

Sık sorulan sorular

GLP-1 ilaçları vücudu susuz bırakır mı? Resmi ürün bilgileri böyle genel bir cümle kurmuyor. Yazdıkları, bulantı, kusma ve ishal gibi sık görülen yan etkilerin sıvı kaybına yol açabileceği [3][4]. Az yemek de yemekten gelen suyu azaltıyor [1].

Günde kaç litre su içmeliyim? TÜBER'in genel değeri kadınlarda 2000 mL, erkeklerde 2500 mL toplam sıvı; buna yemekten gelen su da dahil [2]. Bu kaynaklarda ilaç kullananlara özel bir rakam geçmiyor. Senin durumun için hekimine ya da eczacına danış.

Çay ve ayran sayılır mı? EFSA toplam su alımına her türlü içeceği katıyor [1]. Sayılır. Sadece suyu tek bir alışkanlığa bağlama; çaysız saatlere de bir bardak koy.

İshal olduğunda ne içmeliyim? NIDDK bol su ve et suyu gibi elektrolit içeren sıvılar öneriyor [5]. Sürüyorsa bekleme, hekimine ya da eczacına söyle.

---

Daha geniş bir günlük düzen için su, protein, hareket ve uyku yazımıza, doz artırılan haftalar için de titrasyon takvimi yazısına bakabilirsin. Alışkanlığı ilaçtan uzun yaşatmak üzerine şu yazı da aynı mantıkla ilerliyor.

Gila pilotu şu an ücretsiz ve şimdilik yalnızca iPhone'da. Kayıt formu burada. Haftalık Türkçe bültenimize buradan abone olabilirsin.

---

Kaynaklar

1. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition, and Allergies (NDA). "Scientific Opinion on Dietary Reference Values for water." EFSA Journal 2010; 8(3):1459. doi:10.2903/j.efsa.2010.1459. "The reference values for total water intake include water from drinking water, beverages of all kind, and from food moisture…" https://doi.org/10.2903/j.efsa.2010.1459
2. T.C. Sağlık Bakanlığı / Hacettepe Üniversitesi, Türkiye'ye Özgü Beslenme Rehberi (TÜBER), Tablo 2.4 "Günlük tüketilmesi önerilen toplam sıvı miktarı (mL/gün) (EFSA, 2010)": ≥14 yaş, Erkek 2500 mL/gün, Kadın 2000 mL/gün. https://okulsagligi.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_01/27102535_tyrkiye_beslenme_rehberi.pdf
3. TİTCK, OZEMPIC® 0,5 mg Kısa Ürün Bilgisi (KÜB), Bölüm 4.4 ve 4.8. https://www.titck.gov.tr/storage/Archive/2023/kubKtAttachments/ozempic0.5kubtemiz_ac5c5506-4191-4f47-8ed4-c9b36dec0055.pdf
4. European Medicines Agency, Wegovy EPAR Product Information, Bölüm 4.4 "Gastrointestinal effects and dehydration": "…nausea, vomiting, and diarrhoea may cause dehydration, which in rare cases can lead to a deterioration of renal function… take precautions to avoid fluid depletion." https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/wegovy-epar-product-information_en.pdf
5. NIDDK (NIH), "Treatment of Diarrhea": "When you have diarrhea, you need to replace lost fluids and electrolytes to stay hydrated." · "Drink plenty of water and liquids that contain electrolytes, such as broths and sports drinks." https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/diarrhea/treatment
6. Fogg Behavior Model. "Behavior happens when Motivation, Ability, and a Prompt come together at the same time." · "When a behavior does not occur, at least one of those three elements is missing." https://www.behaviormodel.org/
7. Gollwitzer, P. M. (1999). "Implementation intentions: Strong effects of simple plans." American Psychologist, 54(7), 493–503. https://www.prospectivepsych.org/sites/default/files/pictures/Gollwitzer_Implementation-intentions-1999.pdf