GLP-1 ile seyahat: kalemi korumak, rutini bırakmamak

Seyahatte ilaçla ilgili iş iki başlıkta toplanıyor: kalemi nasıl saklayacağın ve rutini nasıl taşıyacağın. Saklama için tek doğru kaynak kutundaki kullanma talimatı; farklı ülkelerin etiketleri farklı süre yazıyor. Rutinde hedef, her şeyi sürdürmek değil. En küçük hâlini korumak ve dönüşün ertesi sabahı onu geri çağırmak.

Bu yazı GLP-1 tedavisi sırasında seyahat ve alışkanlıklar üzerine bir davranış yazısıdır. Tıbbi tavsiye değildir. Tedavinle ilgili her soru için hekimine ya da eczacına danış.

Ada Serra, davranış hattı yazarı ve Gila Podcast sunucusu — Yayın yönetmeni: Sezen Soykut

---

Kısaca

• Yolda alışkanlık kaybolmuyor; onu çağıran işaretler evde kalıyor.
• Kalemin buzdolabı dışında ne kadar durabileceği ilaca ve ülkeye göre değişiyor. Kendi kutundaki talimatı esas al.
• İlaç el bagajında, orijinal ambalajında, yanında reçete kopyasıyla yolculuk etsin.
• Saat farkında dozun ne zaman alınacağı hekimle konuşulacak bir konu. Doz günün yola denk geliyorsa önceden hekimine ya da eczacına sor.
• Dönüş günü, rutine yeniden karar vermek için iyi bir an.

---

Yol neden rutini dağıtıyor

Evde sabah suyun, öğle yürüyüşün, akşam sofran belli bir yere ve belli bir saate bağlı. Bayramda memlekete gittiğinde mutfak başkasının, sofra saati başkasının; alıştığın yürüyüş yolu da yok. Alışkanlığın gitmedi. Onu çağıran işaretler evde kaldı.

Psikologlar bunu uzun süredir inceliyor. Wendy Wood ve ekibi, üniversite değiştiren öğrencilerin alışkanlıklarını izledikleri 2005 tarihli çalışmada şunu yazıyor: "Davranışın her zamanki bağlamı değiştiğinde alışkanlıklar tanıdık işaretlerle tetiklenemez; davranışın aksaması beklenir." [1] Aynı çalışmada bir şey daha görülmüş: bazı katılımcılarda bu kesinti davranışı niyetin kontrolüne bırakmış, yani insanlar o anki niyetlerine göre davranmış.

Bath Üniversitesi'nden Bas Verplanken ve arkadaşları bu fikre "alışkanlık kesintisi hipotezi" adını veriyor. Düzeni bozan anlar, kalıcı değişim için bir fırsat olabilir. [2]

İki kaynak da seyahat ya da GLP-1 üzerine değil. Ama mekanizma tanıdık: tatil rutini dağıtabilir; aynı kesinti, ona bilerek yeniden karar verme fırsatı da açar.

Kalemi saklamak: kutundaki talimat ne diyor

"Kalem buzdolabı dışında kaç gün durur?" sorusunun tek bir cevabı yok. Sayı ilaca, hatta etiketin hangi ülkede onaylandığına göre değişiyor.

Bir örnek: TİTCK arşivindeki 0,25 mg Ozempic kaleminin Türkçe kullanma talimatı, kalem açılmadan önce "Buzdolabında (2°C-8°C) saklayınız. Dondurmayınız." diyor. Kullanım sırasında ise: "Kalemi, 30°C'nin altındaki oda sıcaklığında veya dondurucu bölümden uzakta olacak şekilde buzdolabında (2°C-8°C) 6 hafta boyunca saklayabilirsiniz." [3]

Aynı markanın ABD etiketi ise kullanılmaya başlanmış kalem için 56 gün yazıyor. [4] İkisi ayrı ülkelerin ayrı belgeleri; biri diğerinin yerine geçmiyor. Bu yüzden bu yazıdaki sayıyı değil, kendi kutundaki talimatı esas al. Kalemin başka bir ilaçsa ya da başka bir dozsa süresi de başka olabilir; emin değilsen eczacına sor.

Talimattaki üst sınırı telefonuna not et, sonra yolculuğu o sınırla düşün: temmuzda park hâlindeki araba, güneş alan balkon, yazlığın havasız dolabı. Kalemin hangisinde kalacağını önceden bil.

Havalimanında ve yolda

Türkiye'den uçuyorsan ilaçla ilgili kuralları uçuştan önce kendi havayoluna sor. Uluslararası sağlık kurumlarının önerileri ise sade:

• ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), tüm ilaçların bagaja verilmeden el bagajında taşınmasını öneriyor. Yolculuğun tamamına yetecek ilacın yanında gecikmelere karşı fazlasını da almayı hatırlatıyor. [5]
• Birleşik Krallık'ın seyahat sağlığı merkezi NaTHNaC, ilacı orijinal eczane ambalajında, reçetenin bir kopyası ve hekimden bir mektupla taşımayı öneriyor. [6]
• ABD'ye uçuyorsan: TSA'nın rehberine göre tıbben gerekli sıvılar 100 ml sınırının üzerinde de makul miktarda geçebiliyor, ama kontrol noktasında görevliye bildirmen gerekiyor. İnsülin için yazdığı sayfada bu ilaçları ayrı bir tepsiye koymanı istiyor. Son kararı görevli veriyor. TSA'nın GLP-1'e özel bir kuralı yok; bunlar, insülin kalemleri gibi enjekte edilen ilaçlar için geçerli olan genel kurallar. [7] [8]

Memlekete arabayla ya da otobüsle gidiyorsan mantık aynı: kalem bagaj bölümünde değil, yanında dursun.

Saat farkı: formül yok, soru var

"Üç saat doğuya gidiyorum, dozu kaç saat kaydırayım?" Bu soruya cevap veren bir kural bilmiyoruz. CDC'nin seyahat rehberi de yalnızca şunu söylüyor: saat dilimi değişiyorsa ilacın ne zaman alınacağı hekimle konuşulmalı. [5]

Doz günün yolculuğa denk geliyorsa bunu yola çıkmadan önce hekimine ya da eczacına sor. Aldığın cevabı telefonuna yaz; havalimanında hatırlamaya çalışmakla uğraşma.

Bayram sofrası, yazlık, memleket

Bayram ve tatil haftaları sıradan haftalar değil. Batı'daki yılbaşı sezonunu (kasım sonundan ocak başına) genel nüfusta inceleyen 2017 tarihli bir derleme, yetişkinlerde bu dönemde 0,4 ile 0,9 kg arasında bir artış görüldüğünü ve önceki araştırmalara göre bunun yılın toplam artışının yarısından fazlasını oluşturduğunu aktarıyor. [9] Bu derleme GLP-1 kullananlarla ilgili değil, bizim bayramlarımızı da ölçmüyor; yalnızca bu haftaların iz bıraktığını hatırlatıyor.

Bizde bayramın bir de misafirlik tarafı var. "Bir dilim daha al", "Hiçbir şey yemedin." İştahın azken bu ısrarlar yorucu olabiliyor. Birkaç şey işe yarıyor:

• Sofrada kal, tabağı küçült. Çayınla, sohbetinle otur. Sofrayı terk etmek günün geri kalanını da götürüyor.
• Hazır bir cümlen olsun. "Çok güzel olmuş, biraz sonra alırım." Kimseye açıklama borcun yok.
• Hareketin tatil hâlini seç. Yazlıkta sabah sahile inip dönmek, memlekette akşam çayından sonra köy yolunda on dakika. Mesafe değil, kapıdan çıkmak.
• Suyu görünür yap. Çantada bir şişe, çay bardağının yanında bir bardak.

Günlük düzenin genel çerçevesini su, protein, hareket ve uyku üzerine yazdığımız yazıda bulabilirsin.

Dönüş günü: rutini geri çağırmak

Verplanken'in hipotezine göre düzeni bozan anlar, yeni bir düzene karar vermek için de iyi anlar. Dönüş günü bunlardan biri. Bavul açılırken rutin de kendi kendine geri gelmiyor; onu çağırman gerekiyor.

Dönüşün ertesi sabahı için tek bir çapa seç: bir bardak su, sokağın başına kadar bir yürüyüş, günde tek satır kayıt. Bir hafta o basamakta kal, sonra bir tane yukarı çık. Merdiven mantığını doz değişimi yazımızda ayrıntısıyla anlatmıştık. "Bozdum" deme; "ara verdim" de. Ara verilen bir alışkanlığa dönülür.

Gila'da suyunu ve alışkanlıklarını kaydediyorsan, yoldayken tuttuğun tek satırlık kayıt bile dönüşte nereden devam edeceğini gösteriyor.

Yola çıkmadan önce kısa liste

• Kutundaki kullanma talimatının saklama bölümünü oku; süreyi ve sıcaklığı telefonuna yaz.
• Kalemi orijinal ambalajında, el bagajında taşı.
• Reçetenin kopyasını ve hekiminden kısa bir mektubu yanına al.
• Gecikmelere karşı ne kadar fazla ilaç alacağını hekiminle konuş.
• Doz günün yola ya da saat farkına denk geliyorsa önceden sor.
• Her alışkanlığın için tatil hâlini seç: en küçük basamak.
• Dönüşün ertesi sabahı için tek bir çapa belirle.

---

Okumaya devam et

• GLP-1 kullanırken dışarıda yemek: sofra, ikram, restoran
• GLP-1 kullanırken su içmek: iştah azalınca ne değişir

Sık sorulan sorular

Kalemi uçakta bagaja verebilir miyim? CDC, tüm ilaçların bagaja verilmeden el bagajında taşınmasını öneriyor. [5] Havayolunun kendi kuralları için uçuştan önce havayoluna sor.

Yolda dozu kaçırırsam talimat ne diyor? Bunu kendi ilacının talimatı söylüyor. 0,25 mg Ozempic kaleminin Türkçe talimatına göre, gerekenden itibaren 5 gün veya daha kısa süre geçtiyse "hatırladığınız anda kullanınız", beş günden fazla geçtiyse "kaçırılan dozu atlayınız"; ve "Unutulan dozları dengelemek için çift doz almayınız." [3] Başka ilaçların talimatı başka süre verebilir. Kendi kutundakine bak, emin değilsen eczacına ya da hekimine danış.

Tatilde bütün alışkanlıkları bıraktım. Her şey boşa mı gitti? Hayır. Ara vermek, baştan başlamak demek değil. Dönüşün ertesi sabahı en alt basamaktan başla.

Tatilde yeni bir alışkanlık başlatmak mantıklı mı? Tatilin ortasında değil, dönüşte dene. Yeni düzeni evdeki bir işarete bağla: sabah çayına, akşam sofrasına, kapıdan girdiğin ana.

---

Seyahatte değişen ilaç değil, günün düzeni. Kalemi talimatına göre sakla, alışkanlığı küçült ama bırakma, dönüşte geri çağır.

Gila pilotuna katılmak istersen kayıt formu burada. Haftalık Türkçe bültenimize buradan abone olabilirsin.

---

Kaynaklar

1. Wood, W., Tam, L. ve Guerrero Witt, M. (2005). Changing Circumstances, Disrupting Habits. Journal of Personality and Social Psychology, 88(6), 918–933. "When usual contexts for performance change, habits cannot be cued by recurring stimuli, and performance should be disrupted." · "In some cases, the disruption in habits also placed behavior under intentional control so that participants acted on their current intentions." https://dornsife.usc.edu/wendy-wood/wp-content/uploads/sites/183/2023/10/Wood.Tam_.GuerreroWitt.2005_Changing_circumstances_disrupting_habits.pdf
2. Verplanken, B., Roy, D. ve Whitmarsh, L. (2018). Cracks in the Wall: Habit Discontinuities as Vehicles for Behaviour Change. "We refer to this as the Habit Discontinuity Hypothesis" · "'moments of change', events that break existing patterns or routines, provide opportunities for more long-lasting change" https://express.converia.de/custom/media/ESRI_2021/Verplanken__Roy____Whitmarsh__2018_.pdf
3. TİTCK — OZEMPIC® 0,25 mg enjeksiyonluk çözelti içeren kullanıma hazır kalem, Kullanma Talimatı (saklama koşulları; unutulan doz). https://titck.gov.tr/storage/Archive/2023/kubKtAttachments/ozempic0.25kt_d6986b86-8ebd-465a-a360-ee24e8e268e3.pdf
4. FDA — OZEMPIC (semaglutide) injection, prescribing information, §16. "After first use of the OZEMPIC pen, the pen can be stored for 56 days at controlled room temperature (59°F to 86°F; 15°C to 30°C) or in a refrigerator" https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2023/209637s020s021lbl.pdf
5. CDC Yellow Book — Travelers with Chronic Illnesses. "All medications should be carried in hand luggage rather than in checked baggage." · "ensure that the traveler has medications for the entire trip plus extra in case of unexpected delays" · "discuss when to take medications if travel involves changes in time zones" https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/travelers-with-additional-considerations/travelers-with-chronic-illnesses.html
6. NaTHNaC TravelHealthPro — Medicines and travel. "Travellers should take medication in its original pharmacy packaging, along with a copy of their prescription and letter from the prescriber." https://travelhealthpro.org.uk/factsheets/medicines-and-travel
7. TSA — Liquid Medications. "TSA allows larger amounts of medically necessary liquids, gels, and aerosols in reasonable quantities for your trip, but you must declare them to security officers at the checkpoint for inspection." · "The final decision rests with the TSA officer on whether an item is allowed through the checkpoint." https://www.tsa.gov/travel/security-screening/whatcanibring/items/liquid-medications
8. TSA — Insulin. "Please let our officers know you have medically necessary liquids and place them in a bin separately for x-ray screening." https://www.tsa.gov/travel/security-screening/whatcanibring/items/insulin
9. Díaz-Zavala, R. G. ve ark. (2017). Effect of the Holiday Season on Weight Gain: A Narrative Review. Journal of Obesity. "In studies of adults, a significant weight gain was consistently observed during this period (0.4 to 0.9 kg, p < 0.05)." https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5514330/